22 Nisan Dünya Günü: Plastik Kirliliğine Karşı Küresel Çözümler

Gezegenimizin sağlığı için düşünme ve eylem günü olan bir Dünya Günü'ne daha yaklaşırken, iklim krizini ele alma aciliyeti hiç bu kadar kritik olmamıştı. Her yıl 22 Nisan'da kutlanan Dünya Günü, bireyleri, toplulukları, işletmeleri ve hükümetleri çevresel sürdürülebilirlik ve koruma taahhüdünde bulunmaya teşvik eden küresel bir eylem çağrısı niteliği taşıyor.

22 Nisan Dünya Günü'nün misyonu farkındalık yaratmaktan acil eylemde bulunmaya doğru evrilmiş durumda. Dünya Günü etkinliklerine katılarak -etkinlikler ve yaşam tarzı değişikliklerinin yanı sıra, iklim krizini hafifletmeye odaklanan kuruluşlara doğrudan destek olarak- fark yaratmak mümkün.

İklim Krizi ve Plastik Kirliliği

İklim krizi, doğal değişkenlerin yanı sıra insan faaliyetlerinin de etkisiyle zaman içinde dünyanın ikliminde belirgin değişikliklerin meydana gelmesi olarak tanımlanabilir. Fosil yakıt kullanımı ve diğer insan kaynaklı aktiviteler sonucunda atmosfere salınan sera gazları, özellikle karbondioksit ve metan, sera etkisi yaratır ve atmosferdeki ısıyı hapseder. Bu sera gazlarının artan emisyonları, atmosferin ısı döngüsünde birikmeye ve iklimin değişmesine neden olur. IPCC'nin 1.5°C raporu, iklim krizinin aciliyetini vurgulayarak bu durumun ciddiyetini ortaya koyuyor. Uluslararası toplumda artan farkındalığa rağmen, iklim krizi ve ekosistemdeki kayıplar hızla artmaya devam ediyor. Bugün iklim değişikliği gelecekteki bir olasılık değil, devam eden bir kriz olarak kendini gösteriyor.

İklim değişikliğini tetikleyen unsurlardan biri olan plastik kirliliği, konu ile ilgili kritik önem arz ediyor. Daha hafif, ucuz ve dayanıklı olduğu için insanların hayatında önemli bir yer işgal eden plastiğin üretiminde fosil yakıt kullanılması, zor geri dönüştürülebilir olması, yakılması sonucunda ortaya çıkan karbondioksitle iklim krizine katkıda bulunması gibi özellikler, yeryüzüne ve insan sağlığına zarar veriyor. Bir iklim felaketini önlemek için dünyanın, gezegeni ısıtan sera gazı emisyonlarını on yıl içinde yüzde 50 oranında azaltması gerekiyor. Oysa, üretiminde fosil yakıt kullanılan plastikler, parçalanırken sera gazları salıyor.

World Economic Forum verilerine göre, plastik üretiminde kullanılan fosil yakıt oranı küresel petrol tüketiminin yaklaşık %4-8’ine karşılık geliyor. Durumun gidişatı değişmediği takdirde, 2050 yılında bu oranın yaklaşık %20 olması öngörülüyor. Ayrıca, kimyasal ve plastik endüstrisi, küresel sera gazı emisyonunun %7’sini oluşturuyor. Dolayısıyla, yüzyıllarca yeryüzünde dönüşmeden kalabilen bir atık olan plastiğin kirliliği hem iklim sorunu hem de insan sağlığı açısından bir tehdit ortaya koyuyor.

22 Nisan Küresel Dünya Günü öncesinde uzmanlar, iklim krizine karşı bireyler olarak yapabileceğimiz çok şey olduğunu söylüyor. Bunların başında, hükümetleri ve işletmeleri, Dünya'nın iklimini altüst eden sera gazı emisyonlarını azaltmaya zorlamak geliyor.

22 Nisan Dünya Günü

1969 yılında fikir olarak ortaya çıkan Dünya Günü, iklim değişikliği ve çevre kirliliği gibi önemli konulara dikkat çekmek amacıyla oluşturulmuştur. Ancak, ilk kez 22 Nisan 1970 tarihinde Wisconsin Senatörü Gaylord Nelson'un desteği ve Denis Hayes'in organizasyonuyla gerçekleşen kutlamalar, tarihe ilk Dünya Günü olarak geçmiştir. 1969’da Santa Barbara’da yaşanan petrol sızıntısı felaketinin ardından bölgeye bir seyahat gerçekleştiren Nelson, yaşanan tahribata rağmen hükümetin bir türlü eyleme geçmediğini görünce, Dünya Günü önerisini geliştiriyor. 1970’teki ilk Dünya Günü kutlamaları, bir çevre aktivizmi dalgasına da ilham verecek bir güçte gerçekleşiyor ve takip eden birkaç yıl içerisinde çevresel konulara yönelik pek çok yasanın yürürlüğe girmesini sağlıyor. Amerika’nın farklı şehirlerinden yaklaşık 20 milyon insan, petrol sızıntılarına, çevreyi kirleten fabrikalara, elektrik santrallerine, kanalizasyon pisliğine, zehirli atıklara, vahşi yaşamın kayboluşuna, tarım ilaçlarına ve hava kirliliğine karşı hep bir ağızdan seslerini çıkarmak üzere bir araya geliyor. Çeşitli konferanslar ve sempozyumlar düzenlenerek, çevre sorunlarına çözüm bulunması için harekete geçiliyor. ABD'de bu etkinliklerin yarattığı etki sonucunda, o zamana kadar çevre konularına duyarsız kalan hükümet artık harekete geçmek durumunda kalıyor ve Temiz Hava Yasası ve Temiz Su Yasaları gibi önemli yasal düzenlemeler hazırlanıyor. Çevre Koruma Ajansı, Çevresel Kalite Konseyi, Ulusal Okyanus ve Atmosfer İdaresi gibi kuruluşlar, bu aktivizm çabaları neticesinde kuruluyor. 1990 yılında ise Dünya Günü, 141 ülkede 200 milyondan fazla insanın katılımıyla küresel bir çevre etkinliğine dönüşüyor. Günümüzde ise her yıl milyarlarca insan, Dünya Günü'nü kutluyor ve çevre bilinci ve farkındalığına katkıda bulunuyor.

2024 Dünya Günü Küresel Teması: Gezegen Plastiğe Karşı

Earthday.org, 22 Nisan 2024 Dünya Günü küresel teması olarak Gezegen Plastiğe Karşı (Planet vs. Plastics) konusunu benimsiyor. Bu tema, öğrencileri, ebeveynleri, işletmeleri, hükümetleri, kiliseleri, sendikaları, bireyleri ve STK'ları, insan ve gezegen sağlığı için plastiğin sona erdirilmesi çağrısında bulunmak üzere tereddütsüz bir taahhütte birleştirerek, 2040 yılına kadar plastik üretiminin %60 azaltılmasını ve gelecek nesiller için plastiksiz bir gelecek inşa etme nihai hedefini talep ediyor.

Bir zamanlar faydalı olduğu düşünülen plastik, bugün, kan dolaşımımıza karışan, iç organlarımıza yapışan ve kansere ve hastalıklara neden olduğu bilinen ağır metalleri beraberinde taşıyan bir malzeme olarak tüm canlıların sağlığı için tehlike arz ediyor. Petrol kuyusundan şehir çöplüğüne kadar yaşam döngülerinin her aşamasında, plastikler çevresel olarak da tehdit oluşturuyor. Mikroplastiklere parçalandıkça, zehirli kimyasalları gıda ve su kaynaklarımıza bulaştırıyor ve soluduğumuz havada dolaşıyor. Araştırmalar, plastik üretimi şu anda yılda 380 milyon tonun üzerine çıktığını gösteriyor. Bu veri, son on yılda 20. yüzyılın tamamında üretilenden daha fazla plastik üretildiğini ve bu konuda bir an önce aksiyon almak gerektiğini gösteriyor.

2040 yılına kadar %60'lık bir azalma sağlamak için Earthday.org'un hedefleri şu şekilde sıralanıyor:

1. Plastiğin insan, hayvan ve tüm biyolojik çeşitliliğin sağlığına verdiği zarar konusunda yaygın kamu bilincini teşvik etmek ve etkileri ile ilgili her türlü bilginin kamuoyuna açıklanması da dahil olmak üzere sağlık üzerindeki etkileri konusunda daha fazla araştırma yapılmasını talep etmek;

2. 2030 yılına kadar tüm tek kullanımlık plastikleri hızla aşamalı olarak ortadan kaldırmak ve 2024 yılında Birleşmiş Milletler Plastik Kirliliği Antlaşmasında bu aşamalı ortadan kaldırma taahhüdünü gerçekleştirmek;

3. Hızlı moda belasına ve ürettiği ve kullandığı büyük miktarda plastiğe son veren politikalar talep etmek;

4. Plastiksiz bir dünya inşa etmek için yenilikçi teknolojilere ve malzemelere yatırım yapmak.

Earthday.org, Uluslararası Plastik Kirliliği Müzakere Komitesi'nin (INC) Küresel Plastik Anlaşması'nda 2030 yılına kadar tek kullanımlık plastik üretiminin sona erdirilmesi konusunun zorunlu kılınmasını talep ediyor.

Plastik kirliliği, iklim krizinin önemli bir parçası olup çevresel sağlığa ciddi zararlar veriyor. Hükümetlerin, şirketlerin ve bireylerin ortak çaba göstererek plastik kullanımını azaltması ve geri dönüşümü teşvik etmesi, plastik kirliliğiyle mücadelede önemli adımlar atılmasını sağlayacak etkiye sahiptir. Gelecek nesiller için daha temiz bir çevre ve daha sürdürülebilir bir dünya için bu adımların atılması önemlidir.

Kaynaklar

• The History of Earth Day, https://www.earthday.org/history/ 
• Gezegen Plastiğe Karşı 2024 Dünya Günü için Küresel Tema, https://www.earthday.org/planet-vs-plastics/ 
• Make an Impactful Move This Earth Day: Champion the Climate Crisis Fight, https://www.arcticiceproject.org/make-an-impactful-move-this-earth-day- champion-the-climate-crisis- fight/?gad_source=1&gclid=Cj0KCQjwq86wBhDiARIsAJhuphljjI3TBjnkS7CYn TTnnOkdi5yRFcWdI2ZzptA4e3H-sY6jw4gIXQcaAtMvEALw_wcB 
• Sezen K. (2022), Madeni Paranın İki Yüzü: Plastik Atık ve İklim Krizi, Arel IR Monthly, 22-25, https://usam.arel.edu.tr/wp-